Mbu Walimpa Changamoto, Mchaichai Ukawa Jibu

MWAKA 2014, Alfred Ngulo alikuwa mwanafunzi mwenye wazo la kutumia mchaichai kutengeneza kinga dhidi ya mbu.

Lilionekana kuwa wazo dogo mbele ya ukubwa wa tatizo la malaria, lakini Alfred hakuliacha kwenye daftari.

Alilipeleka kwenye maonesho ya Young Scientists Tanzania, ambako aliwasilisha mradi uliolenga kuchunguza matumizi ya mchaichai kama kinga dhidi ya mbu.

Miaka 12 baadaye, wazo hilo limevuka mipaka ya darasa na maabara na kugeuka kuwa Afya Guard, biashara ya kijamii inayozalisha bidhaa za kufukuza mbu kwa kutumia viambata vya asili.

Lakini safari kutoka wazo hadi bidhaa haikuwa fupi. Ilihitaji utafiti, majaribio, wataalamu, maboresho, usajili na fedha.

Mwaka 2019, Afya Guard ilipata ruzuku ya Sh. Milioni 30 kutoka Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH), kupitia Mfuko wa Taifa wa Uendelezaji wa Sayansi na Teknolojia (MTUSATE).

Ofisa Mwandamizi wa Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH) kupitia Mfuko wa Taifa wa Uendelezaji wa Sayansi na Teknolojia (MTUSATE), Ntufye Mwakigonja akiwa pamoja na Mbunifu Alfred Ngulo.

Kwa mujibu wa Ofisa Mwandamizi wa COSTECH katika MTUSATE, Ntufye Mwakigonja, Alfred alikuwa miongoni mwa wabunifu 32 wa kwanza kuwezeshwa baada ya kuzinduliwa kwa dirisha maalumu la ubunifu ndani ya mfuko huo, baada ya kupitia mchakato wa ushindani.

“Tunafurahi kuona kiasi cha Sh. Milioni 30 kimewezesha bidhaa hii ya Afya Guard kupatikana kupitia ubunifu huu. Pia ubunifu huu umeweza kuonyesha namna ubunifu na utafiti vinaweza kuchangia katika safari ya upatikanaji wa bidhaa za kiteknolojia nchini,” anasema Mwakigonja.

Uwezeshaji huo haukuishia kwenye fedha. Alfred aliunganishwa na Kituo cha Utafiti wa Viuatilifu (TPRI), ambacho sasa ni Mamlaka ya Afya ya Mimea na Viuatilifu Tanzania (TPHPA), kwa ajili ya kupata msaada wa kitaalamu katika kuendeleza bidhaa hiyo.

Fedha hizo zilisaidia katika hatua mbalimbali, ikiwamo utafiti, majaribio ya ufanisi wa kibayolojia, maboresho ya bidhaa, ufungashaji na maandalizi ya usajili na biashara.

Majaribio yaliyofanyika TPHPA jijini Arusha yalilenga kutathmini uwezo wa bidhaa kufukuza mbu, hatua iliyosaidia kuisogeza Afya Guard kutoka kwenye wazo la mwanafunzi hadi kwenye bidhaa iliyopitia mchakato wa kisayansi.

Umuhimu wa safari hiyo unaonekana zaidi unapowekwa kwenye ukubwa wa tatizo ambalo ubunifu huo unalenga kusaidia kukabiliana nalo.

Kwa mujibu wa takwimu za Shirika la Afya Duniani (WHO), mwaka 2024 Tanzania Bara iliripoti takribani visa milioni 3.6 vya malaria. WHO pia inakadiria kuwa idadi halisi ya visa ilifikia milioni 9.4, huku vifo vinavyohusishwa na malaria vikikadiriwa kufikia 26,000.

Takwimu hizo zinaonyesha kuwa malaria bado ni mzigo mkubwa wa afya ya umma nchini.

Utafiti wa Afya na Viashiria vya Malaria Tanzania wa mwaka 2022 unaonyesha kuwa asilimia 8 ya watoto wenye umri wa miezi 6 hadi 59 walipimwa na kuonekana kuwa na malaria. Kiwango hicho kilikuwa juu zaidi vijijini, ambako kilifikia asilimia 10, ikilinganishwa na asilimia moja mijini.

Katika baadhi ya maeneo, mzigo huo ni mkubwa zaidi. Utafiti huo unaonyesha kiwango cha malaria kwa watoto kilifikia asilimia 23 Tabora, 20 Mtwara na 18 Kagera.

Takwimu hizo zinaweka uzito kwenye swali lililokuwa nyuma ya wazo la Alfred tangu akiwa mwanafunzi: kama mbu ni miongoni mwa visababishi vya maambukizi ya malaria, ni kwa namna gani ubunifu unaweza kusaidia kupunguza mawasiliano kati ya binadamu na mbu?

Hapo ndipo safari ya Afya Guard inapopata maana zaidi ya bidhaa ya kawaida ya sokoni.

Baada ya kupitia hatua za utafiti, maboresho na taratibu muhimu, Afya Guard iliingia sokoni kibiashara mwaka 2025.

Kwa mujibu wa taarifa za Alfred, uzalishaji umefikia kati ya bidhaa 3,000 na 5,000 kwa mwezi, huku jumla ya bidhaa 15,000 zikiwa zimeuzwa tangu zilipoingia sokoni.

Uzalishaji unafanyika Morogoro na Dar es Salaam, huku bidhaa hizo zikilenga familia, maduka ya dawa, hospitali na hoteli.

Afya Guard kwa sasa inauza dawa ya kunyunyizia, jeli na losheni zinazolenga kufukuza mbu.

Taarifa ya kampuni inaonyesha kuwa zaidi ya familia 500 zimefikiwa, huku shule na vijiji zaidi ya 15 vikifikishiwa shughuli zake. Zaidi ya wanawake 50 wamepatiwa mafunzo yanayohusiana na shughuli za uzalishaji.

Takwimu hizo zinaonyesha kuwa safari ya ubunifu haikuishia kwenye kutengeneza bidhaa. Imeanza kuunda mnyororo unaohusisha uzalishaji, ujuzi, mafunzo na fursa za kiuchumi.

Lakini kipimo cha bidhaa hakipo kwa mtengenezaji pekee. Kipo pia kwa mtumiaji.

Editha Tarimo, mtumiaji wa Afya Guard anayeishi Dar es Salaam, anasema kinachomvutia ni matumizi ya viambata vya asili, urahisi wa kubeba na uzoefu wake kwamba bidhaa hiyo inafanya kazi iliyokusudiwa.

“Naona kwamba ni pure organic, lakini pia haina madhara kwenye ngozi. Wengi tuna allergies, hivyo naona haitatuathiri. Pia inafanya kazi iliyokusudiwa, kwa maana ya kuzuia mbu,” anasema.

Editha anaiona bidhaa hiyo kuwa rahisi kubeba, hasa wakati wa safari, huku akivutiwa pia na ufungashaji wake.

Kwa mtazamo wake, changamoto iliyobaki ni kuwafikia watu wengi zaidi kupitia uhamasishaji na matangazo.

“Kwa kweli, mimi sijui wengine wengi wanaotengeneza repellent ya mbu ambayo ni organic,” anasema.

Uzoefu wake unaonyesha hatua nyingine muhimu katika safari ya ubunifu: baada ya utafiti na maabara, bidhaa lazima imfikie mtumiaji na kukidhi mahitaji yake.

Katika hatua za awali za uzalishaji, Afya Guard iliwahusisha wanawake 20 wa Morogoro kupitia vikundi viwili.

Kwa mujibu wa Alfred, wanawake hao walipata mafunzo kuhusu uzalishaji, usafi, udhibiti wa ubora, ufungashaji na nidhamu ya kazi.

Baadhi yao waliweza kutumia ujuzi na kipato walichopata kuimarisha au kuanzisha shughuli nyingine za kiuchumi.

Uwezeshaji huo umeendelea kuwa sehemu ya mfumo wa Afya Guard, huku taarifa ya sasa ya kampuni ikionyesha kuwa zaidi ya wanawake 50 wamepatiwa mafunzo.

Hapa ni muhimu kutofautisha mafunzo na ajira: takwimu zilizopo zinaonyesha wanawake wamepatiwa mafunzo na kushiriki katika shughuli za uzalishaji, lakini hazithibitishi kuwa wote wameajiriwa rasmi na kampuni.

Kwa hiyo, thamani ya ubunifu huu haipo tu ndani ya chupa. Inaonekana pia katika ujuzi unaozalishwa na fursa za kiuchumi zinazofunguliwa kwa wanaoshiriki katika mnyororo wa uzalishaji.

Pamoja na umuhimu wake katika kupunguza mawasiliano kati ya binadamu na mbu, Afya Guard si dawa ya kutibu malaria.

Alfred anaweka wazi kuwa bidhaa hiyo inalenga kufukuza mbu na kupunguza uwezekano wa kuumwa, ikiwa ni sehemu ya hatua pana za kuzuia malaria.

Hivyo, matumizi yake hayawezi kuchukuliwa kama mbadala wa vipimo na matibabu ya malaria, vyandarua vilivyotiwa dawa au hatua nyingine zilizothibitishwa za afya ya umma.

WHO pia inaeleza kuwa malaria inaweza kuzuiwa kwa hatua zinazosaidia kuepuka kuumwa na mbu pamoja na hatua nyingine za kinga.

Hili linaweka mpaka muhimu kati ya ubunifu wa afya na tiba: bidhaa inaweza kuwa sehemu ya suluhisho bila kudai kuwa ndiyo suluhisho lote.

“MAWAZO YAPO. TATIZO NI HATUA INAYOFUATA”

Kwa Alfred, changamoto kubwa kwa wabunifu wengi nchini si ukosefu wa mawazo. “Mawazo yapo. Tatizo ni hatua inayofuata.”Nani atafadhili utafiti? Nani atatoa maabara? Nani atasaidia kufanya majaribio? Bidhaa itathibitishwaje na kusajiliwaje? Nani ataipeleka sokoni na kuiunganisha na mwekezaji?

Maswali hayo yanaweza kufanya wazo zuri libaki kwenye daftari la mbunifu.

Ndiyo maana anaona uwezeshaji wa COSTECH na mifumo kama MTUSATE kuwa muhimu. Kwa mtazamo wake, msaada kwa wabunifu haupaswi kuishia kwenye ruzuku, bali kuendelea hadi kwenye utafiti, biashara, ulinzi wa mali bunifu, uwekezaji na masoko.

Kwa sababu bidhaa inaweza kufanikiwa maabara, lakini bila mfumo wa kuipeleka sokoni, inaweza kubaki kuwa matokeo mazuri ya utafiti yasiyomfikia mwananchi.

Leo Alfred haangalii tena Afya Guard kama mradi wa mwanafunzi. Anaiona kama biashara yenye uwezo wa kukua. Anataka kuongeza uzalishaji, kuimarisha utafiti na maendeleo, kuboresha vifaa na kupanua soko.

Ndoto yake ni kuifanya Afya Guard kuwa chapa inayotambulika Tanzania na baadaye kufikia masoko ya Afrika Mashariki na bara zima.

Ndoto hiyo ina mizizi yake katika wazo lililozaliwa zaidi ya muongo mmoja uliopita.

Kuelekea miaka 40 ya COSTECH,  makala ya Alfred Ngulo inaibua swali kuhusu maana ya kuwekeza katika sayansi, teknolojia na ubunifu.

Je, mafanikio yanapaswa kupimwa kwa idadi ya tafiti pekee, au pia kwa idadi ya mawazo yaliyosaidiwa kugeuka kuwa bidhaa, biashara, ujuzi, kipato na suluhisho kwa jamii?

Safari ya Afya Guard inatoa jibu moja.

Wazo la mwanafunzi wa mwaka 2014 limeendelea hadi kuwa biashara inayozalisha bidhaa, kufikia mamia ya familia na kutoa mafunzo kwa wanawake.

Sh. Milioni 30 za COSTECH, hazikutengeneza wazo hilo. Wazo lilikuwa tayari. Fedha hizo ziliwezesha wazo kupata nafasi ya kufanyiwa utafiti, kujaribiwa, kuboreshwa na kusogea sokoni.

Hapo ndipo thamani ya uwekezaji katika ubunifu ilipo: si kumsaidia mtu kuwa na wazo, bali kuhakikisha wazo hilo halifi kabla halijapata nafasi ya kuthibitisha thamani yake.

Kutoka mchaichai wa mwanafunzi mwaka 2014 hadi bidhaa inayotumiwa na familia leo, safari ya Alfred Ngulo inaonyesha kwamba ubunifu haupimwi kwa ukubwa wa wazo linapozaliwa, bali kwa umbali unaoweza kulifikisha.