Ofisa Mwandamizi wa COSTECH katika Mfuko wa Taifa wa Uendelezaji wa Sayansi na Teknolojia (MTUSATE), Ntufye Mwakigonja, akizungumza na Neema Mlawa, mhitimu wa Chuo Kikuu cha Mzumbe na mbunifu kutoka Dodoma, katika Viwanja vya Nane Nane Nzuguni, Dodoma, hivi karibuni.
Na Lucy Ngowi
KWA mkulima anayehitaji kusafisha nafaka baada ya mavuno, changamoto si kupata mazao pekee.
Nafaka zinapofika hatua ya kupepeta, kusafisha na kuandaa kwa ajili ya matumizi au biashara, muda, nguvu kazi na upatikanaji wa umeme vinaweza kuwa kikwazo kingine.
Lakini kwa Neema Mlawa, mhitimu wa Chuo Kikuu cha Mzumbe na mbunifu kutoka Dodoma, changamoto hiyo imekuwa fursa ya kubuni suluhisho linaloweza kufanya kazi hata mahali ambako umeme haujafika.
Ni mashine ya kupepeta nafaka inayoweza kutumika kusafisha aina mbalimbali za nafaka, ikiwamo maharage, mahindi, mtama, alizeti na mpunga.
Tofauti yake kubwa ni uwezo wa kuendeshwa kwa kutumia betri ya gari au pikipiki, pamoja na mfumo wa nishati ya jua.
Kwa matumizi ya umeme wa kawaida majumbani, mashine hiyo inaweza kuunganishwa na kifaa kinachobadilisha umeme wa betri kwenda katika mfumo wa AC.
Kwa hiyo, kwa mkulima aliye shambani au katika eneo lisilo na umeme wa gridi, kutokuwepo kwa umeme hakumaanishi kusubiri ili kazi ianze. Hapo ndipo safari ya mashine ya Neema inapokutana na safari ya miaka 40 ya Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH).
Tume hiyo ilianzishwa kwa Sheria ya Bunge Na. 7 ya mwaka 1986 ikiwa na jukumu la kuratibu na kukuza utafiti na maendeleo ya teknolojia nchini.
Taasisi hiyo pia ilichukua nafasi ya utafiti, uliokuwa umeanzishwa awali kuratibu shughuli za utafiti wa kisayansi nchini.
Miaka 40 baadaye, swali muhimu si tu COSTECH imeanzishwa lini au imefanya nini, bali ni uwekezaji huo umebadilisha nini katika maisha ya Mtanzania?
Jibu moja linapatikana katika safari ya Neema.
Neema anasema alipoanza safari ya ubunifu wake, mashine hiyo haikuwa bidhaa inayoweza kuingia moja kwa moja sokoni.
Ilikuwa bado katika hatua ya prototype. Hapo ndipo tume hiyo kupitia Mfuko wa Taifa wa Kuendeleza Sayansi na Teknolojia (NFAST) ilipoingia katika safari yake.
“COSTECH walinisapoti wakati ubunifu wangu ukiwa kwenye prototype,” anasema.
Kwa mujibu wa Neema, alipatiwa takribani Sh. Milioni 28 kwa ajili ya kuendeleza teknolojia hiyo, kufanya maendeleo ya bidhaa, pamoja na michakato ya kuanzisha na kusajili kampuni.
Kwa mbunifu, hatua hiyo ndiyo tofauti kati ya kuwa na wazo kichwani na kuwa na bidhaa inayoweza kushikwa, kujaribiwa na kununuliwa.
Na matokeo yake yameanza kuonekana.
Mashine hiyo inapatikana kwa ukubwa tofauti, huku moja ya mashine hizo ikiuzwa kwa takribani Sh. 700,000 na kubwa zaidi kwa Sh. Milioni 1.2. Lakini thamani yake haipo kwenye mashine yenyewe pekee. Ipo katika kazi inayofanya baada ya kununuliwa.
KUTOKA PROTOTYPE HADI SOKONI
Leo, Neema tayari ameuza mashine hizo kwa makundi mbalimbali ya watumiaji. Baadhi ni wakulima wanaohitaji kurahisisha shughuli baada ya mavuno. Wengine ni wazalishaji wa mbegu wanaohitaji nafaka safi na zenye ubora kabla ya kuzipeleka katika hatua zinazofuata za uzalishaji na udhibiti wa ubora.
Pia kuna wasindikaji wa nafaka, wakiwamo wanaotengeneza unga wa lishe na bidhaa nyingine za chakula.
Mikoa ya Mbeya, Dodoma na Tabora ni miongoni mwa maeneo ambako mashine hizo zimeuzwa, huku Neema akiendelea kuwafikia watumiaji wengine.
Kwa mtazamo wa kawaida, hii ni hadithi ya mashine. Kwa mtazamo mpana zaidi, ni hadithi ya biashara inayotokana na maarifa.
Ni hadithi ya wazo lililokuwa kwenye prototype, likapewa nafasi ya kuendelezwa, likawa bidhaa, likapata wanunuzi na kuanza kutatua tatizo katika sekta ya kilimo na usindikaji.
Lakini thamani ya ubunifu haiwezi kupimwa kwa hatua ya bidhaa kuingia sokoni pekee. Kipimo kingine ni kile kinachotokea baada ya bidhaa kufika kwa mtumiaji.
Kwa mkulima George Nachimata kutoka mkoani Tabora, mashine hiyo tayari imeanza kujibu baadhi ya changamoto anazokutana nazo katika shughuli za baada ya mavuno.
George anasema mashine hiyo inamsaidia kupepeta na kusafisha nafaka, hususan mahindi, bila kutegemea umeme wa gridi.
“Uzuri wa hii mashine ni kwamba inatumia betri na inaweza pia kutumia nishati ya jua. Kwa hiyo, ukiwa shambani au eneo ambalo halina umeme, unaweza kuendelea kufanya kazi,” anasema.
Kwa mujibu wa George, matumizi ya betri yanaifanya mashine hiyo kuwa rafiki wa mazingira na kupunguza gharama za uendeshaji ikilinganishwa na mashine zinazotegemea mafuta.
Anasema kwa betri yenye uwezo mkubwa ikiwa imechajiwa kikamilifu, mashine inaweza kufanya kazi kwa muda mrefu bila kuhitaji kuchajiwa mara kwa mara, ingawa muda wa matumizi hutegemea ukubwa na matumizi ya mashine.
“Ni kifaa ambacho hakina gharama kubwa za uendeshaji. Pia ni rahisi kutumia na kutunza ukilinganisha na baadhi ya mashine nyingine,” anasema.
Hata hivyo, George anaweka wazi kuwa uwezo wa mashine unatofautiana kulingana na ukubwa wake. Kwa mkulima mdogo anayelima kati ya ekari tano hadi 10, anasema mashine hiyo inaweza kuwa msaada mkubwa, lakini kwa mkulima mwenye mashamba makubwa zaidi, uwezo wake unaweza usitoshe mahitaji yote.
Kwa mashine ndogo aliyoinunua, anasema inaweza kusafisha takribani magunia 20 hadi 30 kwa siku, kulingana na aina ya kazi na mazingira ya matumizi.
Hapo ndipo teknolojia inapopata maana nyingine.
Kwa George, mashine hiyo si kifaa cha kuonyesha uwezo wa mbunifu pekee. Ni chombo kinachoweza kumsaidia mkulima kupunguza baadhi ya vikwazo vya kazi baada ya mavuno.
“Ni msaada mkubwa kwa sababu unamuwezesha mtu kuongeza nguvu katika uzalishaji na hata kupata nafasi ya kuendelea na shughuli nyingine, ikiwamo kugharamia mahitaji ya familia na elimu ya watoto,” anasema.
George pia anaona thamani katika ukweli kwamba mashine hiyo imetengenezwa na mbunifu wa ndani.
Anasema kununua bidhaa hiyo kutoka kwa mtengenezaji wa ndani kunasaidia kuchochea uchumi wa Tanzania kwa kuongeza soko kwa wabunifu, kuendeleza biashara zao na hatimaye kuchangia ajira.
“Unaponunua kutoka kwa mtu wa ndani, unakuwa unachangia uchumi wa nchi na ajira. Unamsaidia mbunifu kuendelea na kazi yake na kufanya ubunifu wake uwe endelevu,” anasema.
Wazo linazaliwa kwa mbunifu. Linakuwa prototype. Linahitaji fedha na utaalamu ili kuendelezwa. Linageuka kuwa bidhaa. Bidhaa inapata soko. Na hatimaye, inafika kwa mkulima anayehitaji suluhisho.
Hapo ndipo maana ya uwekezaji katika sayansi, teknolojia na ubunifu inapoanza kuonekana kwa macho.
Safari ya Neema haipaswi kutazamwa kama mafanikio ya mtu mmoja pekee.
Inaonyesha pia umuhimu wa mfumo unaomsaidia mbunifu kutoka hatua moja kwenda nyingine.
Ofisa Mwandamizi wa COSTECH, Ntufye Mwakigonja, anasema tangu kufunguliwa kwa dirisha la ubunifu katika mfuko huo mwaka 2017, COSTECH imeweza kutambua zaidi ya wabunifu 3,000.
Kati yao, anasema, wabunifu 354 wameendelezwa teknolojia zao hadi kufikia hatua ya kuwa tayari kuingia sokoni. Neema ni mmoja wao.
“Hatua hii tunaita ubunifu ambao umefikia hatua ya kuwa tayari kuingia sokoni, na yeye, kama mlivyoona, ameishauza,” anasema Mwakigonja.
Takwimu hiyo inaongeza sura nyingine katika simulizi la miaka 40 ya COSTECH.
Kwa sababu nyuma ya kila namba kuna mtu, wazo, changamoto, majaribio, kushindwa, kurekebisha na hatimaye bidhaa.
Na nyuma ya bidhaa kuna mtumiaji anayehitaji suluhisho.
Katika kisa cha mashine ya Neema, mtumiaji huyo ana sura ya mkulima kama George, ambaye sasa anaweza kueleza thamani ya teknolojia hiyo kutokana na matumizi yake ya kila siku.
Kwa miaka mingi, neno sayansi linaweza kuonekana kuwa mbali na maisha ya mwananchi wa kawaida.
Mkulima anaweza kuliona kama jambo la wataalamu wa maabara. Mbunifu anaweza kuliona kama suala la wahandisi. Mjasiriamali anaweza kuliona kama teknolojia ya watu wenye mitaji mikubwa. Lakini mashine ya Neema inavunja mtazamo huo.
Sayansi na teknolojia hapa si nadharia inayobaki kwenye karatasi. Imegeuka kuwa kifaa kinachoweza kupelekwa shambani, kuendeshwa kwa betri na kusaidia kusafisha nafaka.
Kwa mkulima, matokeo yanaweza kuwa kuokoa muda na nguvu kazi. Kwa msindikaji, yanaweza kuwa kurahisisha uzalishaji. Kwa mzalishaji wa mbegu, yanaweza kuwa kusaidia kupata nafaka safi zaidi kwa hatua zinazofuata. Kwa mbunifu, ni fursa ya kujenga biashara.
Na kwa Taifa, ni sehemu ya safari ya kujenga uchumi unaotumia maarifa, teknolojia na ubunifu kutatua changamoto zake.
Lakini ushahidi wa George unaonyesha jambo moja muhimu zaidi: teknolojia haipaswi kupimwa tu kwa jinsi ilivyo mpya, bali kwa tatizo inaloweza kutatua.
Mashine inaweza kuwa ndogo, uwezo wake ukawa na mipaka na matumizi yake yakawa na changamoto kwa mkulima mwenye mashamba makubwa. Lakini kwa mkulima mdogo anayehitaji suluhisho linaloweza kufanya kazi bila umeme wa gridi, teknolojia hiyo inaweza kuwa na thamani kubwa. Hapo ndipo ubunifu unapopimwa kwa macho ya mtumiaji.
MIAKA 40, SWALI NI: TUNAENDA WAPI?
Oktoba mwaka huu 2026, tume hiyo inatimiza miaka 40 tangu kuanzishwa kwake mwaka 1986.
Maadhimisho hayo yanafanyika wakati Tanzania ikiangalia sayansi, teknolojia na ubunifu kama sehemu muhimu ya safari yake ya maendeleo kuelekea Dira ya Taifa 2050.
COSTECH yenyewe imeeleza maadhimisho hayo kama fursa ya kutafakari urithi wa miaka 40 na kujenga msingi wa hatua inayofuata. Hivyo, miaka 40 si mwisho wa safari. Ni kipimo cha tulipotoka na swali la tunakokwenda.
Ikiwa Sh. Milioni 28 zinaweza kusaidia wazo la mbunifu mmoja kutoka kwenye prototype hadi kuwa bidhaa inayouzwa na kufika kwa mkulima, swali linalofuata ni wabunifu wangapi zaidi wanaweza kufika hatua hiyo? Ni bidhaa ngapi zinazoweza kuzaliwa kutoka vyuo vikuu, vituo vya utafiti na kwa vijana wenye mawazo lakini wasio na uwezo wa kuyageuza kuwa bidhaa?
Na ni kwa kiwango gani bidhaa hizo zinaweza kuingia katika kilimo, afya, viwanda, nishati, mazingira na sekta nyingine za uchumi? Hapo ndipo ushindi wa kweli wa uwekezaji katika sayansi, teknolojia na ubunifu unapopimwa.
Si kwa idadi ya tafiti pekee. Si kwa idadi ya wabunifu pekee. Bali kwa idadi ya maisha yanayobadilika baada ya utafiti na ubunifu kupewa nafasi ya kufika kwa mtumiaji.
Kwa Neema, safari hiyo bado inaendelea. Anataka mashine yake iwafikie wakulima wengi zaidi na wasindikaji wa nafaka wanaohitaji teknolojia rahisi, inayoweza kutumika hata katika maeneo yenye changamoto ya upatikanaji wa umeme.
Kwa George, teknolojia hiyo tayari imefika kwenye hatua muhimu zaidi kutumika.
Na kwa Tanzania, hadithi yake inabeba ujumbe mpana zaidi.
Miaka 40 ya COSTECH inaweza kusimuliwa kupitia sheria iliyoanzisha taasisi, sera zilizotungwa, tafiti zilizofanyika na programu zilizotekelezwa. Lakini inaweza pia kusimuliwa kwa picha rahisi zaidi,
Mkulima akiwa shambani, mashine ikiwaka kwa nguvu ya betri, nafaka zikipita na kutoka zikiwa zimesafishwa. Hapo ndipo miaka 40 ya uwekezaji katika sayansi, teknolojia na ubunifu inapogeuka kutoka kuwa historia ya taasisi na kuwa sehemu ya maisha ya Mtanzania.
Na hapo ndipo swali la miaka 40 linapata jibu lake la muhimu zaidi: Je, sayansi na teknolojia vimefika kwa mwananchi? Kwa hadithi ya Neema Mlawa, jibu ni ndiyo. Lakini hadithi hiyo haipaswi kuishia kwa Neema.
Inapaswa kuwa mwaliko wa kujiuliza ni wabunifu wangapi wengine wenye mawazo yanayosubiri kupewa nafasi ya kugeuka kuwa suluhisho la Tanzania ya kesho.
Kwa sababu thamani ya Sh. Milioni 28 haipo kwenye fedha zilizotolewa pekee. Ipo kwenye kile fedha hizo zilichosaidia kuzalisha: wazo likawa mashine, mashine ikawa biashara, na biashara ikawa suluhisho la mkulima.
Hapo ndipo miaka 40 ya COSTECH inapoweza kuonekana si katika kumbukumbu tu, bali katika maisha ya Mtanzania.
