COSTECH: Chanjo ya Sato Yafungua Njia ya Dira 2050

Na Lucy Ngowi

KIFO cha sato si kupoteza samaki pekee kwa mfugaji, bali ni kupoteza fedha zilizowekezwa kwenye vifaranga, chakula, bwawa au kizimba na muda wa kusubiri mavuno.

Lakini changamoto hiyo sasa inaanza kupata jibu kutoka kwa watafiti wa Tanzania, baada ya kutengenezwa kwa chanjo inayolenga kuzuia ugonjwa wa kuvilia damu na kutengeneza vidonda kwa samaki aina ya sato, unaosababishwa na bakteria Aeromonas hydrophila.

Chanjo hiyo inayojulikana kama Aerovac, imefanyiwa utafiti na wataalamu wa Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA), kwa ufadhili wa Serikali kupitia Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH), kwa kushirikiana na Taasisi ya Nelson Mandela ya Sayansi na Teknolojia.

Mafanikio hayo yanapata uzito mwaka huu ambao COSTECH inaadhimisha miaka 40, wakati Tanzania ikielekeza nguvu katika utekelezaji wa Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050, inayotambua sayansi, teknolojia, utafiti na ubunifu kama nguzo za kuongeza tija na kujenga uchumi wa maarifa.

Kwa mantiki hiyo, Aerovac si hadithi ya chanjo pekee, bali ni mfano wa namna uwekezaji katika utafiti unavyoweza kubadilishwa kuwa suluhisho la changamoto inayomkabili mwananchi moja kwa moja.

Tatizo lililokuwa likimgharimu mfugaji
Mtafiti wa chanjo hiyo kutoka SUA, Dkt. Alexander Mzula, anasema utafiti ulilenga kupata kinga dhidi ya ugonjwa huo ambao umekuwa ukisababisha changamoto kwa wafugaji wa samaki katika maeneo mbalimbali nchini.

Katika utafiti huo, wataalamu walikusanya sampuli 820 za samaki kutoka kwenye mabwawa katika mikoa ya Ruvuma, Mwanza na Arusha.

Walichunguza viungo mbalimbali vya samaki, ikiwemo maini, moyo na figo, ili kubaini vimelea vinavyosababisha ugonjwa huo.

Matokeo yalionyesha kuwa asilimia 24.6 ya sampuli zilikuwa na vimelea vinavyohusishwa na ugonjwa wa kuvilia damu na vidonda.

Dkt. Mzula anasema ugonjwa huo unaweza kusababisha vifo vya samaki kwa kiwango kikubwa endapo utaingia katika mazingira yanayofaa kuzaliana na kuenea.

Changamoto hiyo inakuwa muhimu zaidi kutokana na kukua kwa sekta ya ufugaji wa samaki nchini.

Kwa mujibu wa FAO, uzalishaji wa ufugaji wa viumbe wa majini Tanzania ulifikia zaidi ya tani 138,607 mwaka 2024, zikiwemo zaidi ya tani 43,590 za samaki.

Katika kipindi hicho, idadi ya vizimba vya kibiashara ilifikia 1,635, kutoka vizimba 50 mwaka 2014, wakati vituo vya kutotoleshea vifaranga viliongezeka hadi 51.

Uzalishaji wa vifaranga nao ulifikia zaidi ya milioni 140, huku takribani asilimia 95 wakiwa sato aina ya Nile tilapia.

Hivyo, kadiri ufugaji wa sato unavyopanuka, ndivyo umuhimu wa teknolojia zinazolinda afya ya samaki na kupunguza hasara kwa wafugaji unavyoongezeka.

Sh. Milioni 120 za Serikali zageuka kuwa suluhisho
Nyuma ya Aerovac kuna takribani miaka mitano ya utafiti na hatua mbalimbali za majaribio.

Ofisa Mwandamizi wa COSTECH kupitia Mfuko wa Taifa wa Uendelezaji wa Sayansi na Teknolojia (MTUSATE), Ntufye Mwakigonja, anasema mradi huo ni uthibitisho wa namna utafiti unavyoweza kutengeneza ufumbuzi wa changamoto mahsusi inayokabili jamii.

Anasema utafiti huo ni miongoni mwa tafiti chache zilizofanikiwa kufikia hatua ya kuzalisha bidhaa yenye ulinzi wa haki miliki, jambo linaloonyesha umuhimu wa kuwekeza katika tafiti zenye uwezo wa kuleta matokeo yanayotumika.

Mwakigonja anasema awali haikuwa rahisi kufikiria kuwa samaki wanaweza kupewa chanjo dhidi ya ugonjwa unaowakabili, lakini utafiti umeonyesha kuwa changamoto hiyo inaweza kupata suluhisho kupitia sayansi na teknolojia.

Kwa sababu hiyo, anasema COSTECH iliidhinisha Sh. Milioni 120 kuwezesha hatua za juu za utafiti huo, ikiwemo kuendeleza na kujaribu teknolojia hiyo.

Katika hatua hiyo, watafiti walifanya majaribio kwa wafugaji 96 katika mikoa ya Ruvuma, Mwanza na Arusha.

Mtafiti wa chanjo hiyo kutoka SUA, Dkt. Alexander Mzula (aliyevaa koti), akiwa na watafiti kutoka Costech pamoja na watumishi wengine wa chuo hicho wakiangalia samaki kwenye bwawa lililojengwa.

Kwa mujibu wa Dkt. Mzula, matokeo ya majaribio yalikuwa mazuri, huku watafiti wakitarajia chanjo hiyo ikifikia matumizi mapana iweze kunufaisha zaidi ya wafugaji 10,000 wa sato wanaofuga kwenye mabwawa na vizimba.

Hapo ndipo thamani ya uwekezaji katika utafiti inapojitokeza: fedha hazikuishia kwenye maabara, bali zilisukuma teknolojia hadi kwenye mazingira halisi ambayo mfugaji anakutana na tatizo.

Chanjo inayoweza kuchanja wengi kwa wakati mmoja
Moja ya sifa za Aerovac ni namna inavyotumika.

Badala ya kumchoma samaki mmoja mmoja kwa sindano, vifaranga huwekwa kwenye maji yenye dozi maalumu ya chanjo na kuogeshwa kwa takribani dakika 45.

Dkt. Mzula anaeleza kuwa njia hiyo inamwezesha mfugaji kuchanja idadi kubwa ya vifaranga kwa wakati mmoja.

Kwa mfano, anasema mililita 10 za chanjo hutumika kwenye lita 100 za maji kwa samaki wenye uzito wa jumla ya kilogramu 100, kulingana na dozi iliyowekwa.

Kwa mtafiti huyo, teknolojia hiyo inalenga kuwa rafiki kwa mfugaji kwa sababu haihitaji kuchanja samaki mmoja mmoja.

Aerovac pia imetengenezwa kwa kutumia bakteria waliofubazwa ili kuchochea mwili wa samaki kutengeneza kinga dhidi ya ugonjwa unaosababishwa na bakteria halisi.

Dkt. Mzula anasema utafiti umeonyesha kuwa chanjo hiyo inaweza kuhifadhiwa kwa takribani miezi minane kwenye ubaridi wa kawaida wa jokofu bila kuharibika.

Kutoka maabara hadi soko
Safari ya Aerovac haijaishia kwenye ugunduzi wa chanjo.

Dkt. Mzula anasema watafiti tayari wamewasilisha ombi la hakimiliki kwa mamlaka husika kwa ajili ya kulinda ubunifu huo.

Aidha, kampuni mbili zimeonyesha nia ya kushiriki katika mchakato wa kuifanya chanjo hiyo kuwa bidhaa ya kibiashara.

Hata hivyo, kabla ya kufika kwa wafugaji kwa matumizi ya kibiashara, bado kuna hatua za uthibitishaji na usajili zinazopaswa kukamilishwa.

Hili linaweka wazi hatua muhimu katika safari ya teknolojia: utafiti hauishii pale mtafiti anapopata matokeo, bali unahitaji kuunganishwa na ulinzi wa haki miliki, uthibitishaji, usajili, uzalishaji na soko.

Samaki, chakula na ajira
Umuhimu wa teknolojia hiyo hauishii kwenye mabwawa ya wafugaji.

FAO inaeleza kuwa ufugaji wa viumbe wa majini nchini unachangia takribani asilimia 1.7 ya Pato la Taifa, huku sekta ya samaki ikitoa ajira za moja kwa moja kwa zaidi ya watu 250,000 na ajira zisizo za moja kwa moja kwa takribani watu milioni sita.

Samaki pia huchangia karibu asilimia 30 ya protini ya wanyama inayotumiwa nchini.

Kwa hiyo, ugonjwa unaopunguza uzalishaji wa samaki unaweza kuwa na athari zaidi ya mfugaji mmoja; unaweza kugusa kipato, ajira, upatikanaji wa chakula na shughuli zinazohusiana na mnyororo mzima wa thamani.

Katika mazingira hayo, teknolojia inayolenga kupunguza vifo vya samaki inaweza kuwa sehemu ya juhudi za kuongeza tija katika sekta na kulinda uwekezaji wa wafugaji.

Miaka 40 ya COSTECH, miaka ya kugeuza maarifa kuwa thamani
Safari ya Aerovac inaonyesha kwa vitendo kile kinachohitajika katika kujenga uchumi unaotegemea maarifa.

Tatizo lilionekana kwa wafugaji.

Watafiti wakalichunguza.

Sampuli zikakusanywa na kuchambuliwa.

COSTECH ikawekeza Sh milioni 120.

Chanjo ikatengenezwa na kufanyiwa majaribio kwa wafugaji.

Ubunifu ukaelekea kwenye ulinzi wa haki miliki.

Sasa teknolojia hiyo inatafutiwa njia ya kufikia hatua ya uzalishaji na soko.

Mnyororo huo ndio unaofanya Aerovac kuwa zaidi ya mafanikio ya kisayansi; ni mfano wa safari ambayo utafiti unaweza kupitia kutoka kutambua tatizo hadi kutengeneza suluhisho lenye uwezo wa kuleta thamani kiuchumi.

Kwa COSTECH, inayoadhimisha miaka 40, hatua hiyo pia inaibua swali pana zaidi kuhusu mustakabali wa utafiti nchini: fedha zinazowekezwa katika tafiti zinageukaje kuwa teknolojia, bidhaa, ajira na suluhisho zinazogusa maisha ya wananchi?

Aerovac inatoa sehemu ya jibu.

Inaonyesha kuwa uwekezaji wa Serikali katika utafiti unaweza kusaidia wataalamu wa ndani kutatua changamoto zinazotokana na mazingira ya ndani, badala ya kusubiri suluhisho kutoka nje.

Na kuelekea Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050, huo ndio mwelekeo unaohitaji kupewa nguvu zaidi—kujenga Tanzania inayotumia akili, maarifa, sayansi, teknolojia na ubunifu wake kuongeza tija na ushindani.

Kwa Aerovac, safari bado haijafika mwisho. Bado kuna hatua za uthibitishaji, usajili, uzalishaji na kufikia soko.

Lakini msingi tayari umewekwa: changamoto ya mfugaji imegeuzwa kuwa swali la kisayansi, swali hilo likazaa utafiti, utafiti ukazaa teknolojia na teknolojia sasa inaelekea kuwa bidhaa.

Hapo ndipo maana ya miaka 40 ya COSTECH inapopata sura halisi si kuhesabu miaka ya tafiti zilizofanyika, bali kuonyesha tafiti hizo zimezalisha nini kwa Tanzania na kwa mwananchi.

Kwa mfugaji wa sato, safari hiyo inaanzia kwenye bwawa. Kwa Tanzania ya Dira 2050, inaweza kuishia kwenye uchumi wa maarifa, ajira, usalama wa chakula na ushindani wa teknolojia ya ndani.